www.schwiebus.pl

:: Krzysztof Kaldenbach
Artyku dodany przez: schwiebu (2005-07-31 16:35:54)


Krzysztof Kaldenbach (11.08.1613 - 16.07.1698)




安iebodzi雟ka Gazeta Powiatowa
Wydanie nr 07-08 [163-164] lipiec-sierpie 2005

Krzysztof Kaldenbach - XVII-wieczny poeta i mi這郾ik polskiej mowy

W zestawieniu ponad stu os鏏 z okresu od XI do XVII wieku, pochodz帷ych z terenu obecnej Polski, a zas逝穎nych dla historii i kultury Europy zachodniej, znajduje si dw鏂h 鈍iebodzinian, m.in. Krzysztof (Christoph) Kaldenbach, wybitny poeta 豉ci雟ki, niemiecki i polski. Przyszed on na 鈍iat 11 sierpnia 1613 roku w 郵御ko-habsburskim 安iebodzinie, w rodzinie mieszcza雟kiej, kt鏎ej raz przypisuje si star 鈍iebodzi雟k genealogi (Callenbach) i zas逝gi dla ko軼io豉, innym razem odnosi jej pochodzenie do pobliskiej Lubrzy. Jego ojcem by Matthaus Kaldenbach (1567-1623), nazywany czasem w 廝鏚豉ch Kallenberg lub Kallnbach (Kelnbach), miejscowy sukiennik, starszy cechu, kr鏊ewski s璠zia, radny i ostatecznie burmistrz miasta w latach 1618-1622. Matka Eva, z domu Lindner, na pewno pochodzi豉 z Lubrzy (cho znamy tak瞠 lini 鈍iebodzi雟k rodziny Lindner), gdzie jej ojciec pe軟i funkcje radnego i syndyka. Rodzina Kaldenbach nale瘸豉 w tym czasie do w御kiego grona 鈔odowisk decyzyjnych miasta, np. Maria Kaldenbach zosta豉 穎n (ok. 1630 r.) p騧niejszego burmistrza - Daniela Sommerfelda. Prawdopodobnie to rodzice byli pierwszymi nauczycielami Krzysztofa; muzyki uczy go natomiast brat matki - Georg Lindner. M這dy Kaldenbach 酥iewa r闚nie w ch鏎ze ko軼ielnym. W roku 1622, maj帷 9 lat, dzi瘯i protekcji swojego krewnego - profesora prawa Matthausa Coldebacha, b璠帷ego kilkakrotnie rektorem uczelni, zosta przyj皻y do szko造 powszechnej we Frankfurcie n. Odr ("Christophorus Kellenbach Svibusiensis Silesius"), a nast瘼nie do tutejszego gimnazjum, instytucji prawnie i organizacyjnie zwi您anych z tamtejszym Uniwersytetem Viadrina. W豉軼iwe studium uniwersyteckie rozpocz掖 w roku 1629, nieco p騧niej ni jego brat Mateusz ("Matthaeus Coldebacius Swebosiensis Silesius") i zd捫y obroni publicznie tezy jednej ze swoich wczesnych prac De fortitudine (O m瘰twie). Z tego okresu zachowa si unikatowy egzemplarz ksi捫ki z w豉snor璚znym podpisem Kaldenbacha z roku 1628.

Krzysztof Kaldenbach - portret poety z roku 1660
Krzysztof Kaldenbach - portret poety z roku 1660

Po zaj璚iu Frankfurtu przez wojska szwedzkie w roku 1631, podobnie jak wielu innych student闚, Kaldenbach opu軼i miasto i uda si do spokojnego Kr鏊ewca, gdzie wpisa si na list Uniwersytetu Alberta ("Christophorus Kaldenbachius, Schwibusio - Silesius"), ale z powodu trudno軼i finansowych nauki nie rozpocz掖. Zosta natomiast nauczycielem domowym u szlacheckiej rodziny Reimer z Szatejek w okolicy K豉jpedy i tam ucz帷 gry na klawikordzie sam uczy si intensywnie j瞛yka polskiego, kt鏎y sta si p騧niej jego pasj. Po namowach profesora greki z Kr鏊ewca - Matthausa Reimera, ponownie w roku 1633 wr鏂i na uniwersytet, jednocze郾ie b璠帷 prywatnym nauczycielem w kr鏊ewieckich rodzinach patrycjuszowskich. Dzi瘯i wybitnym zdolno軼iom, wszechstronnemu wykszta販eniu i 鈍ietnej znajomo軼i j瞛yk闚 (豉cina, greka, hebrajski, polski) zosta w roku 1639 powo豉ny na konrektora, a nast瘼nie w 1645 roku prorektora tutejszego staromiejskiego gimnazjum 豉ci雟kiego. Zaj皻y wieloma obowi您kami, dopiero w roku 1647 uzyska tytu magistra filozofii i funkcj wyk豉dowcy greki na uniwersytecie (1651).

Z okresem kr鏊ewieckim w 篡ciu Kaldenbacha wi您a nale篡 pocz徠ki jego tw鏎czo軼i literackiej, w tym poetyckiej. Ju w roku 1635 napisa on pierwsz sztuk teatraln (dramat) pt. "Herkules", o kt鏎ej wystawieniu jednak niewiele wiemy. By tak瞠 autorem licznych utwor闚 okoliczno軼iowych, powsta造ch na zam闚ienie prywatne, np. m闚 pogrzebowych. W roku 1640 opublikowano jego inauguracyjne przem闚ienie gimnazjalne De viribus eloquentiae (O sile wymowy), kt鏎e rozpoczyna w豉軼iwy profil zainteresowa Kaldenbacha, czyli "tematyk 篡cia", poezj i pi瘯n wymow, dwa boskie dary oparte na chrze軼ija雟ko-humanistycznych fundamentach. K. Kaldenbach nale瘸 w tym czasie do "Kr鏊ewieckiego Ko豉 Poet闚" (R. Roberthin, H. Albert, S. Dach), grupy b璠帷ej pod wp造wem s造nnego protestanckiego "Zakonu Palmowego" i piel璕nuj帷ej j瞛yk narodowy, w oparciu o wzorce ludowe. Wyst瘼owa w niej od roku 1638 pod pseudonimem Celadon (inne jego p騧niejsze pseudonimy - Lycon, Lykabas), pisz帷 r闚nie w豉sne, jednak mniej znane ni poezja, utwory muzyczne (dzie豉 wokalne i oratoryjne teksty 獞icze).

Strona tytu這wa utworu
Strona tytu這wa utworu "Holdowna Klio" (1641)

Kr鏊ewiec, po這穎ny w Prusach Ksi捫璚ych, by niemieckim o鈔odkiem kulturalnym o silnych wp造wach polskich. Wielu by這 tu student闚 z Polski, istnia造 polskie szko造, ko軼io造 i wydawnictwa, a literaci z "Kr鏊ewieckiego Ko豉 Poet闚" pisali cz瘰to swe utwory o sprawach polskich, a nawet w j瞛yku polskim (J. P. Titz, V. Thilo, R. zum Bergen). Podobnie czyni Kaldenbach, kt鏎y do嗆 dobrze zna nasz j瞛yk, i co dla niego charakterystyczne, nie wplata do tekst闚, modnych w闚czas, zwrot闚 豉ci雟kich i francuskich. Kiedy 6 pa寮ziernika 1641 roku po raz ostatni w dziejach Polski lennik pruski Fryderyk Wilhelm z這篡 osobi軼ie ho責 kr鏊owi, nasz poeta napisa z tej okazji wiersz (trzynastozg這skowy) pt. "Holdowna Klio". Liczy on og馧em 350 wers闚, 陰cznie z dwoma dodatkami: 豉ci雟kim oraz polskim pt. "Do s豉wnej N塶yey Polskiey". Jest to typowy panegiryk, na mod喚 barokow, prze豉dowany elementami mitologii antycznej. W inwokacji poeta zwraca si do muzy historii - Klio, aby mu pomog豉 w realizacji zamierzenia:

"Sk康bym w Sarmacki g這s te stroi z這te strony,
Tu gd履e by uszom moim przedtym zamilczony".

Kaldenbach przyznaje, 瞠 dot康 pisa tylko po niemiecku i 豉cinie, teraz za pragnie tak瞠 pisa 豉godnym i "miodowym" j瞛ykiem Sarmat闚:

"Gdy Niemcom a Rzymianom lutnia moia brzmia豉,
Teraz y Polskiey pragn miodowey wymowy,
A s造n望 Sauromatow 豉godnemi s這wy".

Potem nast瘼uje w豉軼iwa cz窷 pochwalna - wobec Fryderyka Wilhelma, kt鏎y s逝篡 "przemo積ey Sarmacyey" oraz kr鏊a W豉dys豉wa IV, wynoszonego pod niebiosa za czyny i zas逝gi. Autor przypomina r闚nie wznios貫 dzieje Polski i jej misj chrystianizacyjn. W utworze "Do s豉wney Nacyey Polskiey" Kaldenbach usprawiedliwia swoje braki j瞛ykowe i wyra瘸 si godnie o narodzie i j瞛yku polskim:

"Przepuszcz, zacny Narodzie, je郵i Klio moia
sarmackey krasy nie ma. Chcia豉 進 u zdroia
Meduzowego pi瘯nie w kszta速 Polski ubiera:
Ali軼i wzoru niemasz, na kt鏎y u熵era
Swoieby wady mog豉".

Dziesi耩 lat p騧niej w Braniewie ukaza si tomik 豉ci雟kich wierszy poety Lyricorum libri III, wzorowanych na odach Horacjusza i pie郾iach Kochanowskiego. Cz窷 z nich po鈍i璚ona jest sprawom polskim, m.in. 鄉ierci W豉dys豉wa IV i elekcji Jana Kazimierza; znajduje si tu tak瞠 parodia 豉ci雟ka pie郾i poety z Czarnolasu "Nie zaw盥y, pi瘯na Zofija". O osobisto軼iach zwi您anych z dworem polskim m闚i jeszcze wiersze z nieco wcze郾iejszego zbioru, wydanego w Elbl庵u w 1648 roku (Deutscher Grab-Gedichte). Trzy lata p騧niej w Kr鏊ewcu wyszed tom poezji pt. Deutsche Sapho, w kt鏎ym umieszczono pie填 J. Kochanowskiego "Nadzieji nie trzeba traci", przet逝maczon przez autora na j瞛yk niemiecki.

S豉wny ju K. Kaldenbach zosta w roku 1655 zaproszony na uniwersytet w Tybindze, gdzie wygra rywalizacj o stanowisko wyk豉dowcy wymowy, poezji i historii i 13 lutego 1656 roku obj掖 funkcj profesora. Tutaj r闚nie nast徙i造 zmiany w jego 篡ciu prywatnym: 瞠ni si a czterokrotnie, ale mia tylko jednego syna, Krzysztofa, podobnie jak ojciec, wielkiego wielbiciela mowy polskiej. Kaldenbach senior zdoby w Tybindze wielkie uznanie student闚, profesor闚 i 鈔odowisk dworskich, szczeg鏊nie za znajomo嗆 wymowy, j瞛yk闚 klasycznych i historii. Otrzyma tu honorowy tytu "pedagogarchy" i by aktywny na niwie naukowej i literackiej do 83 roku 篡cia. W Tybindze w roku 1667 ukaza si erudycyjny zbi鏎 wierszy 豉ci雟kich, niemieckich, greckich i hebrajskich pt. Sylvae Tubingensis z polskim wierszem okoliczno軼iowym "Jak po 瘸這snej zimie wiosna nast瘼uje", po鈍i璚ony m這demu elektorowi brandenburskiemu. Kolejna publikacja Kaldenbacha pt. Deutsche Lieder und Gedichte (Tybinga 1683), zawieraj帷a m.in. treny w siedmiu j瞛ykach, np. francuskim, hiszpa雟kim i w這skim, posiada豉 r闚nie akcenty polskie (teksty wydrukowano jednak bez u篡cia czcionek polskich!). Znalaz造 si w niej wiersze na cze嗆 zas逝穎nych obywateli kraju, krewnych i przyjaci馧, tak瞠 panegiryk ku chwale kr鏊a W豉dys豉wa IV i narodu polskiego pt. "Sarmatischer Hymen". Akcentem osobistym jest pie填 wspominaj帷a 鄉ier brata Mateusza w Gda雟ku w roku 1652:

"Bede y Polskim slowem cie, Bracie, zalowal
Snadzbym y tak imie twe slodkie slawney chowal".

W tw鏎czo軼i Kaldenbacha istnieje r闚nie jeden wyra幡y akcent 鈍iebodzi雟ki. Na fali krytyki wojny trzydziestoletniej opublikowa on we Wroc豉wiu poetycki zbiorek swoich refleksji z podr騜y na 奸御k w roku 1649, do Wschowy i 安iebodzina (wydany ponownie w zbiorze Deutsche Lieder und Gedichte, Tybinga 1683). Znalaz si w nim utw鏎 "Przyjazd do 安iebodzina", z這穎ny z 156 wers闚 i napisany w j瞛yku niemieckim 12-zg這skowym aleksandrynem. Kaldenbach wspomina w tek軼ie 鈍ietno嗆 miasta w czasach jego m這do軼i: mury obronne, basteje, fos, broni帷e je przed nieproszonymi go嗆mi; tak瞠 rynek i ma貫 uliczki, ko軼i馧 w centrum. Zna pobliskie jezioro Trzcinno i rzek Paklic. Wojna, po瘸ry i rabunki doprowadzi造 jednak 安iebodzin (Schwibussen) do ruiny. Jest wiele zniszczonych dom闚, miasto opustosza這. Autor przypomina sobie wielu ludzi tu zas逝穎nych z rodzin Lindner, Liebekuhn i Sommerfeld, tak瞠 s璠ziego Beisrichta i starost v. Knobelsdorfa; pami皻a tak瞠 zwyk造ch obywateli: Spechta, Hirscha, Hirschekorna, Hahna i Seilera. Odwiedziny 安iebodzina budz mieszane uczucia: nostalgii za minionym i smutku po spustoszeniach wojennych.

Krzysztof Kaldenbach zmar w Tybindze 16 lipca 1698 roku. Zawsze uwa瘸 si za 奸您aka. Mia wielki sentyment do j瞛yka polskiego, o kt鏎ym m闚i: "...polska miodowa mowa" i ubolewa, 瞠 "...si (j瞛yk) s這wia雟ki (polski) kry doma, nie szedszy na 鈍iat". Pozostawa pod wp造wem poezji Jana Kochanowskiego, kt鏎ego nazwa "ksi璚iem poet闚" (1651). Bogata spu軼izna po nim znajduje si r闚nie w Polsce: w bibliotekach w Gda雟ku, Toruniu, Wroc豉wiu i Warszawie. Niestety r瘯opisy kr鏊ewieckie sp這n窸y w czasie ostatniej wojny, ale przetrwa豉 dokumentacja z czas闚, kiedy 篡 i pracowa w Tybindze. Na pewno posta tego wybitnego niemieckiego poety i mi這郾ika spraw polskich zas逝guje na pami耩.

Marek Nowacki



adres tego artyku逝: www.schwiebus.pl/articles.php?id=68