www.schwiebus.pl

:: Historia przemian
Artyku dodany przez: schwiebu (2012-02-05 15:07:15)



LUBUSKIE MATERIAY KONSERWATORSKIE
ROK 2011, tom 8

Historia przemian zewntrznego wygldu budynku ratusza w wiebodzinie na podstawie zachowanych rde ikonograficznych
Ryszard ankowski
Dyplomowany konserwator malarstwa i rzeby polichromowanej

Podczas poszukiwa materiaw ikonograficznych, dokumentujcych wygld poudniowej strony ratusza wiebodziskiego, w ktrym na parterze zachoway si cenne dekoracje malarskie[1], zetknem si z interesujcym zbiorem historycznych wizerunkw tego budynku i miasta. wiebodzin pod tym wzgldem jest miejscowoci uprzywilejowan posiadajc tak niezwyk dokumentacj, gotow do wszechstronnego, historycznego wykorzystania. Jak si zdaje, na istnienie tego zbioru nie zwrcono jak dotd znaczniejszej uwagi w publikacjach i nie posiada on chyba swojego naukowego opracowania porwnawczego. Niniejszy komunikat nie pretenduje do wyczerpania tematu pod tym wzgldem. Jest prezentacj kilku uwag i spostrzee, jakie kontakt z materiaami rdowymi spowodowa w trakcie ich analizy.

Przeprowadzajc, wsplnie z on Danut ankowsk, badania konserwatorskie malowide w pomieszczeniach poudniowego traktu, byem ciekaw wygldu zewntrznego tej czci budowli z uwagi na to, e wygld elewacji czy si z wntrzami poprzez otwory architektoniczne, to jest okna i wejcia. Dawna ikonografia bywa w takich przypadkach pomocna, choby podczas badania problemu zmian w lokalizacji tych otworw, a wic przy prbie okrelenia, jak dalece pierwotnym jest zastany system dowietlenia wntrz poprzez otwory okienne, a take system komunikacji zewntrznej. I rzeczywicie, omawiane otwory architektoniczne w ratuszu ulegy przeksztaceniom. Zmiany te dotycz okien tzw. Sali Gotyckiej[2] i jej podwieowego aneksu, bowiem w stosunku do stanu wyjciowego zostay one powikszone, niektre z nich przesunite na osiach za okienko w aneksie wieowym po prostu zamurowane. Skutki tych dziaa widoczne s dzi we wntrzu sali w postaci znacznych przeku muru w pierwotnych wnkach okiennych, przez co uzyskano malowniczy, cho konstrukcyjnie i wizualnie niepokojcy efekt skonie podcitych i bulasto ociosanych naronikw ociey wnk, zwaszcza w czci poudniowo-zachodniej pomieszczenia. Przede wszystkim jednak dawne rysunki i archiwalne fotografie zachoway informacj o istnieniu do I poowy XX wieku poudniowego wejcia do ratusza oraz o funkcji jednego z pomieszcze badanego traktu, ktre przez stulecia musiao spenia rol sieni.

Omawiane rda ikonograficzne mona podzieli zasadniczo na dziea graficzne i dokumenty fotograficzne.

Naturalnie, fotografii jest o wiele wicej, cho naley od razu stwierdzi, e miasto i jego ratusz zostay po raz pierwszy utrwalone na materiale wiatoczuym stosunkowo pno, bo dopiero pod koniec XIX wieku - przynajmniej na pochodzce z tego okresu najwczeniejsze materiay natrafiem podczas pobienie przeprowadzonej kwerendy. Ogromny zbir zdj w postaci starych pocztwek zgromadzio chwalebnie wiebodziskie Muzeum Regionalne, s one stopniowo digitalizowane i czciowo dostpne w Internecie czy w sukcesywnie ukazujcych si tematycznych publikacjach tej placwki.

rda graficzne s duo skromniejsze, nie mniej cechuje je rnorodno uj i technik wykonania.





Ilustracja 1. Panorama miasta wiebodzina
Ilustracja 1. Panorama miasta wiebodzina, rycina w dziele Brauna i Hogenberga Civitates orbis terrarum, datowanym pomidzy latami 1572-1618. Ostatnio (w 2008 r.) B. Czechowicz, na podstawie przesanek historycznych, zaproponowa okrelenie czasu powstania matrycy do ryciny na czas krtko przed 1594 r. i raczej na pewno nie pniej ni 1602 r. Rycina jest najwczeniejszym, historycznym, zachowanym widokiem miasta, a tym samym i ratusza.

Podzbir ten rozpoczyna si mocnym akcentem, ktry stanowi graficzny, wykonany w technice miedziorytu, znakomity widok (a waciwie plan) miasta w perspektywie z lotu ptaka ze znanego dziea Georga Brauna i Franza Hogenberga Civitates orbis terrarum (il. 1, 2, 3). Nasze miasto znalazo si w ekskluzywnym gronie miast, wyrnionych zaszczytn obecnoci na kartach atlasu z widokami i opisami 530 miast europejskich, wydawanego w Kolonii w szeciu tomach w latach 1572-1618. Widok wiebodzina zawarty jest w tomie V, wydanym w 1598 roku. Niedawne badania wrocawskiego historyka sztuki B. Czechowicza[3] wskazuj, e ze wzgldu na opisujce miasto i jego sytuacj polityczn napisy i herby, miedzioryt mg powsta przed rokiem 1594. Zwaywszy na proces powstawania ryciny naley pamita, e prac przy miedzianej matrycy musiao poprzedzi studium miasta z natury, czyli wysannik wydawcy musia do Swibuschina przyby, przestudiowa topografi miasta i przetworzy j na wizj w niezwykej perspektywie, technicznie nieosigalnej w owym czasie w rzeczywistoci. Czechowicz sugeruje za M. Nowackim[4], e rytownik mg mie uatwione zadanie, poniewa jakie rysunki i plany miasta powstay wczeniej, w lad za decyzj stanw lskich o uczynieniu z miasta twierdzy wobec przewidywanego wtedy zagroenia tureckiego. lski badacz sugeruje ponadto, e sztych zaopatrzony w opisie tekstowym i heraldycznym w treci zwizane ze starost i panem zastawnym wiebodzina - Maxymilianem von Knobelsdorfem, mg powsta z jego inicjatywy. By on szambelanem krlewskim, chorym i radc dworu arcyksicia Ferdynanda, za w 1587 r. zosta deputowanym szlachty Ksistwa Gogowskiego na sejm lski we Wrocawiu. Rycina, ktr zawiera omawiany atlas bya te powielana w postaci lunych arkuszy, rwnie w wersji kolorowanej akwarel. Taki barwny egzemplarz jest od niedawna wasnoci wiebodziskiego Muzeum, nabyty dziki hojnoci miejscowych sponsorw.

Ilustracja 2. Fragment il. 1
Ilustracja 2. Fragment il. 1, widok bryy ratusza od pnocnego wschodu. Budynek jest po odbudowie i rozbudowie po zniszczeniach wywoanych poarem w 1541 roku. Posiada ju trzy trakty, schodkowe szczyty i dwie wiee. Wiea pnocna, starsza, zwieczona jest spiczastym hemem z czterema trjktnymi naczkami u podstawy. Wiea poudniowa zakoczona jest pask platform z balustrad. Brya tej wiey ma niezwyk, zdwojona form. Przylega do niej od pnocnego wschodu „narol" w postaci zachowanej do dzi, osobnej klatki schodowej, prowadzcej na platform waciwej wiey, wysza od niej i nakryta kopulastym, niewielkim hemem, zwieczonym metalow ozdob lub wiatrowskazem (chorgiewka?, cesarski orze?). Do elewacji zachodniej ratusza przylega przybudwka mieszczca wag miejsk na wen, do przyziemia ciany pnocnej ratusza dobudowano kramy kupieckie, za przybudwka przy wschodniej cianie pnocnego traktu moga by zewntrzn klatk schodow.

Na planie, w centrum miasta widzianego od pnocnego wschodu, znajduje si rynek z ratuszem. Jest to najwczeniejszy zachowany wizerunek tego budynku, ukazanego w p wieku po rozbudowie o poudniowy trakt i poudniow wie.

Ilustracja 3. Fragment il. 1
Ilustracja 3. Fragment il. 1., ukazujcy wiebodziski zamek. Przy cianie pnocnej gwnej bryy zamku zwracaj uwag dobudowane, dwubiegowe, zewntrzne schody, osonite pulpitowym daszkiem. Forma tych schodw jest identyczna ze schodami wiodcymi do sieni poudniowego traktu ratusza, ukazanymi na osiemnastowiecznych rysunkach Wernera (patrz dalej, il. 6 i 8). Przypuszczalnie wic schody ratuszowe pochodz z tego samego czasu co zamkowe.

Kolejny widok miasta zawiera duy obraz olejny przechowywany w Muzeum Regionalnym w wiebodzinie (il. 5), dokd trafi ze ciany jednej z duych sal ratuszowego pierwszego pitra[5]. Kompozycja tej panoramy przypomina ujcie z atlasu Brauna. Obraz zaopatrzony jest w napisy, ktre su nam m. in. do datowania dziea, ale jednoczenie zawieraj informacje sprzeczne, lub nie dajce si wyjani w prosty sposb bez dalszych bada. Dat powstania obrazu precyzuje zaznaczenie w opisie budynku wagi na wen, przeniesionej sprzed ratusza w 1728 roku[6]. Napis na banderoli zawiera te tytu obrazu wyjaniajcy, e ogldamy na nim cesarsko-krlewskie miasto wiebodzin, ukazane w stanie rozkwitu po 1618 r.[7] Byby wic obraz wzorowan na ujciu z szesnastowiecznego sztychu Hogenberga osiemnastowieczn wedut, zamwion zapewne w celach reprezentacyjnych i propagandowych (moe z powodu nostalgii za dawn, wietniejsz przeszoci?) przez niewiadomego fundatora (Rad miejsk?). Nie wiemy jednak dlaczego w napisie okres pomylnoci miasta wyznaczono na czas „po 1618", bowiem rok ten by pocztkiem wojny trzydziestoletniej, brzemiennej w tragiczne skutki rwnie dla caego lska, a zatem i dla wiebodzina.

Ilustracja 5. Fragment obrazu

Ilustracja 5. Fragment obrazu z panoram wiebodzina
Ilustracja 5. Fragment obrazu z panoram wiebodzina, powstaego po roku 1728, ukazujcy widok ratusza od pnocnego wschodu, podobnie jak u Brauna i Hogenberga. Obraz jest frapujcym obiektem historycznym o okrelonej ikonografii i stylistyce, zawierajcym rwnie napis. Tre napisu sugeruje, e mamy tu do czynienia z dzieem malarstwa historycznego, bowiem ogldamy wyobraony portret miasta sprzed ponad stu lat, „w okresie jego najwikszego rozkwitu po 1618 roku".
Aby w peni oceni warto tego rda, naley podda obraz szczegowym badaniom konserwatorskim, bowiem ju przy pobienej obserwacji daje si zauway wiele miejsc rekonstruowanych na kitach zaoonych w partiach ubytkw warstwy malarskiej i zaprawy.
O ile w kompozycji widoku miasta widzimy zalenoci od panoramy z Civitates Orbis Terrarum, to w budynku ratusza na tym osiemnastowiecznym obrazie daj si zauway nowe szczegy, wskazujce chyba na prb odwzorowania rzeczywistego stanu budynku. Chodzi tu o most pomidzy wieami oraz o brak hemu ma pnocnej wiey, a wiec o elementy wygldu budynku z czasu po poowie XVII wieku. Jednoczenie widzimy na obrazie szereg niedostatkw formalnych, uoglnie malarskich, wynikajcych z brakw warsztatowych u autora lub z przyjtej konwencji wykonawczej. Np. nietrafnie pokazano aspekt pnocno-wschodniego wygldu wiey poudniowej, bez wyodrbnionej klatki schodowej, przez co jej hem umieszczono na osobnym „kiosku" na platformie wiey. Trudno rozstrzygn, czy faliste, barokowe formy krawdzi szczytw budynku oraz przy- i nadbudwek ratusza (zwraca uwag obecno facjaty ze szczytem nad zachodni parti pnocnej ciany budynku), s jedynie wyrazem nadmiaru inwencji malarza, ktry w podobne szczyty zaopatrzy kilka innych budowli miasta. Warto bowiem zauway, e zaznaczono na malowanej weducie rwnie kilka szczytw schodkowych, a wic takich, jakie maj budynki udokumentowane na wczeniejszej panoramie z dziea Brauna. Czyby wic pokazano na obrazie rzeczywicie istniejce szczyty barokowe, uformowane podczas odbudowy ratusza i miasta po zniszczeniach wojny 30-letniej, za pniej rozebrane z powodu zego stanu technicznego?


Ilustracja 4
Ilustracja 4. Wizja wygldu zachodniej elewacji ratusza ok. I po. XVII wieku (rys. Ryszard ankowski). Widoczne s wiee z hemami, wejcie przy poudniowej elewacji, pnocne kramy, zachodni budynek wagi na wen oraz pomost pomidzy wieami. Wygld przybudwki wagi ukazano w oparciu o rysunki Wernera (patrz dalej). By moe hemy wie zostay zniszczone zanim wybudowano pomost, jednak wszystkie te elementy poczono w jednym rysunku, aby pokaza malowniczo dawnej bryy i sylwety budynku, ktrej w takim ujciu nie zarejestrowano w przeszoci na adnej rycinie.

Pomimo gloryfikujcego akcentu w napisie, budynek ratusza odnajdujemy ju bez hemu na pnocnej wiey, za to z pomostem, zbudowanym pomidzy wieami po zakoczeniu wspomnianego okresu wojennego.

Ilustracja 6

Ilustracja 6. Widok ratusza w wiebodzinie na rysunku F. B. Wernera z okoo 1750 roku
Ilustracja 6. Widok ratusza w wiebodzinie na rysunku F. B. Wernera z okoo 1750 roku. Werner, w tym i nastpnych rysunkach, ukazuje po raz pierwszy historyczny wygld budynku od strony poudniowej. Widoczna jest tu wyranie przybudwka wagi na wen pomidzy obiema wieami zachodniej elewacji. Bezhemowe ju wiee posiadaj wyranie zaznaczon konstrukcj (np. w poudniowej wiey dolne kondygnacje maj rzut kwadratu, grne - wieloboczny), za pomidzy nimi ukazano most na arkadzie, z balustrad. Przy poudniowej elewacji, opitej pilastrami, widzimy schody prowadzce do sieni w poudniowym trakcie. Krawdzie szczytw s proste. Odnosi si wraenie, e budynek nakrywaj dwa a nie trzy dachy, z ktrych wyszy, pnocny, rozpociera si nad rodkowym i pnocnym traktem. Taki stan zdaj si dokumentowa rda ikonograficzne do przebudowy ratusza w poowie XIX w. (il. 7-13).
Ciekawostk s szachulcowe szczyty domw przy rynku, z wyranie pokazanymi podcieniami w pierzei pnocnej.

Nastpne widoki miasta i ratusza (il. 6, 7, 8, 9) to owoce talentu i pracowitoci niezmordowanego ilustratora i portrecisty miast europejskich, wiejskich rezydencji, paacw, kociow i klasztorw lskiego rysownika Friedricha Bernharda Wernera z okoo poowy XVIII wieku.[8]

Ilustracja 7

Ilustracja 7. Widok ratusza
Ilustracja 7. Widok ratusza w wiebodzinie na rysunku F. B. Wernera z okoo 1750 roku. Powikszony fragment poudniow0-zachodniej panoramy miasta.

Zapewne znajc rycin Brauna i Hogenberga, autor ten rysuje tuszem i koloruje akwarel widok miasta z lotu ptaka tym razem od poudniowego zachodu. Werner jest rwnie autorem pierwszej horyzontalnej panoramy miasta, w widoku od poudniowego wschodu. Jego dzieem te jest pierwszy rysunek, ktrego wycznym tematem jest wiebodziski ratusz i to w aspekcie dla mnie najbardziej interesujcym, bo w ujciu od poudnia. To wanie z rysunkw Wernera dowiedzielimy si, jak wygldaa w jego czasach (ok. 1750 r.) poudniowo-zachodnia elewacja ratusza z oknami sal, w ktrych ostatnio odkryto istnienie szesnastowiecznych dekoracji ciennych. Jedynie na rysunkach Wernera udokumentowano istnienie i pierwotn form wejcia do poudniowej sieni ratusza, ze schodami i daszkiem podobnymi do schodw przy pnocnej elewacji jednego z budynkw miejscowego zamku ksicego.

Ilustracja 8. Widok budynku ratusza
Ilustracja 8. Widok budynku ratusza od poudniowego zachodu, na fragmencie panoramy miasta z lotu ptaka F. B. Wernera z ok. 1750 r. Aspekt podobny do tego z il. 6. Zwraca uwag widoczny naronik przybudwki z daszkiem, wystajcy zza lewej krawdzi pnocnej wiey, ponad przybudwk wagi na wen, obok czerwonej cyfry „5", ktr w opisie zaznaczono budynek ratusza. Prawdopodobnie jest to naronik aw kupieckich, przylegajcych do ratusza od pnocy. Wygld tych aw jest odmienny od wygldu zarejestrowanego na rycinie w dziele Brauna i Hogenberga oraz na obrazie olejnym z I poowy XVIII wieku. awy przetrway w tym ksztacie prawdopodobnie do poowy XIX wieku, bowiem utrwalono ich podobny wygld na kopii obrazu (il. 10), ukazujcej ratusz w okresie wierwiecza pomidzy dat rozebrania wiey pnocnej a przebudow w poowie XIX wieku.

Ilustracja 9

Ilustracja 9. Panorama miasta z ok. 1750 r. F. B. Wernera.
Ilustracja 9. Panorama miasta z ok. 1750 r. F. B. Wernera.

Kolejnym rdem w naszym zestawieniu jest kopia olejna monografisty H. K. z 1930 roku (il. 10, 11), przedstawiajca nieznany orygina z wyobraeniem rynku ze stojcym po rodku ratuszem, w widoku od zachodu (w zbiorach Muzeum Regionalnego w wiebodzinie). Zaginiony pierwowzr powsta po 1827 r. (data rozebrania pnocnej wiey) i przed podjciem przebudowy ratusza w kocwce lat 50-tych XIX w.

Ilustracja 10

Ilustracja 10. Kopia olejna obrazu monografisty H. K. z 1930 roku
Ilustracja 10. Wygld ratusza od zachodu, z widoczn w skrcie szecioosiow elewacj poudniow, ju po rozebraniu w 1827 roku pnocnej wiey Straniczej, jeszcze z budami kramw przy pnocnej cianie i przed przebudow budynku w latach 50-tych XIX wieku, na kopii z niezachowanego obrazu, pochodzcej z 1930 roku, podpisanej inicjaami „H.K.". Obraz mg powsta raczej bliej poowy XIX wieku, poniewa tynk na czci elewacji uformowanej po rozebraniu wiey zdy ju lokalnie odpa. Dziki porwnaniu z rysunkami Wernera widzimy, e w okresie blisko 100 lat zmianie uleg rodzaj schodw prowadzcych do wysoko pooonego poudniowego wejcia. S to teraz proste drewniane aurowe schody zaopatrzone obustronnie w porcze, dostawione skonie do progu szerokiego otworu drzwiowego - bramy zamknitej ukiem odcinkowym. Widoczne s te okna salki na parterze wiey, w tym nieistniejce ju dzi okienko w poudniowej jej cianie na rysunkach Wernera zasonite przybudwkami wagi na wen.

Ilustracja 11. Fragment il. 10
Ilustracja 11. Fragment il. 10, widoczny ksztat zamknicia poudniowego otworu wejciowego oraz lekkie drewniane schodki, prowadzce do poudniowej sieni, zbudowane w miejsce rozebranej konstrukcji, prawdopodobnie z XVI stulecia, udokumentowanej na rysunkach Wernera. W poudniowo-wschodnim naroniku obecna ju przypora, ktr podparto cian w celu ustabilizowania konstrukcji tego fragmentu budynku.

Obraz jest wic cennym portretem ratusza, sporzdzonym w ostatnich latach trwania elementw pierwotnej bryy i elewacji. Malarz, w przeciwiestwie do Wernera, szkicujcego w notatniku popiesznie swe niezliczone miasta, mg siedzie przy sztalugach na tyle dugo, aby odda niuanse zakamarkw formy budynku i zarejestrowa m. in. odpadajce tynki. Dziki temu anonimowemu artycie dostrzegamy wygld elewacji wiey, z zakratowanymi okienkami i paskimi gzymsami opinajcymi jak metalowe obrcze dwuczonowy korpus: u dou czworoboczny, wyej przechodzcy w omiobok. Widzimy te tarcz zegarow i balustrad grnego tarasu. Przypuszczalnie opisane elementy naleay w duej mierze do pierwotnego wystroju wiey, uksztatowanej podczas nowoytnej rozbudowy ratusza. Porwnujc ten wygld ze stanem obecnym, bdcym wynikiem przebudowy w po. XIX wieku, moemy oceni skal wprowadzonych wtedy zmian, ktre skromnej lecz autentycznej architekturze starego budynku naday nowy, wyrazisty i modny neoporzdek stylistyczny. Obraz ukazuje te porednio powd, dla ktrego wadze miasta podjy decyzj o zamwieniu projektu i modernizacji swej siedziby. Widzimy bowiem t siedzib w stanie zaniedbania, po drastycznej, prewencyjnej rozbirce wiey, do ktrej lad na elewacji wypeni klasycystyczny, trjktny naczek i kolosalne pilastry, co dao malowniczy, ale ubogi i niezbyt efektowny architektonicznie rezultat.

Ilustracja 12

Ilustracja 12. Fragment widoku wiebodzina od pnocnego zachodu
Ilustracja 12. Fragment widoku wiebodzina od pnocnego zachodu na rycinie w: B. S. Berendsohn, Brandenburgisches Album, Hamburg 1860. Wedut z pewnoci wykonano przed dat 1860 (czas potrzebny na wykonanie ryciny z natury i na wydanie albumu), ju po pracach budowlanych zwizanych z remontem i przebudow zachodniej elewacji kocioa parafialnego w poowie XIX wieku. Widok pochodzi z okresu przed ukoczeniem remontu i przebudowy ratusza, bowiem na jego dobrze widocznej wiey nie zaznaczono neogotyckich, wydatnych artykulacji (wielkie gzymsy i krenelae wsparte na kroksztynach, dua tarcza zegarowa itd.), a zaznaczono iglicowy daszek zwieczenia. Na prawo od wiey ratusza ukazano wie zboru protestanckiego. Salki na parterze wiey, w tym nieistniejce ju dzi okienko w poudniowej jej cianie na rysunkach Wernera zasonite przybudwkami wagi na wen.

Dwa ostatnie dziea to widoki miasta od strony pnocno-zachodniej. Poza podobiestwem ujcia, czy je podobny czas powstania. S to pierwsze weduty ukazujce w penej krasie wspczesn dominant miasta w postaci Kocioa w. Michaa Archanioa, ktry po neogotyckiej rozbudowie w latach 1850-58 zyska charakterystyczn, symetryczn elewacj zachodni, z dwiema smukymi wieyczkami na osi, przypominajc w kompozycji neogotycki organowy prospekt lub fantastyczne wizje architektury gotyckiej romantycznego malarza Gaspara Dawida Friedricha. Te dwa dziea to rycina w wydawnictwie: B. S. Berendsohn, Brandenburgisches Album, Hamburg 1860 (il. 12), oraz obraz olejny przedstawiajcy panoram miasta z poowy XIX wieku, namalowany w I po. XX wieku przez H. Meissnera (il. 13), w zbiorach Muzeum Regionalnego w wiebodzinie. Mona powiedzie, e obydwa przedstawienia nale do klasycznych obecnie uj tematu - widok ten by i jest nadal wybierany najczciej przy portretowaniu miasta zarwno w malarstwie jak w fotografii. Urody dodaje im osadzenie grodu w zielonym pejzau a take sztafa w postaci przechadzajcych si na pierwszym planie postaci, w strojach z poowy XIX stulecia. W obu obrazach zwraca te uwag obecno licznych wysokich kominw przemysowych w sylwecie miasta. S one oznak postpu technicznego i jednoczenie upadku tradycyjnych, cechowych, rcznych metod produkcji (w wiebodzinie gwnie sukienniczej), bowiem od II wierci XIX wieku para zacza napdza w nowo powstajcych tu fabrykach due maszyny tkackie.

Ilustracja 13

Ilustracja 13. Fragment panoramy miasta z poowy XIX wieku
Ilustracja 13. Fragment panoramy miasta z poowy XIX wieku, na obrazie H. Meissnera, namalowanym w I po. XX wieku, w widoku prawie identycznym jak na rycinie z il. 12. Obraz jest kopi nieznanego dziea z po. XIX wieku, ukazujcego wygld miasta w okrelonym stadium rozwoju historycznego. Wskazuj na to stroje postaci sztafau (na fragmencie niewidocznych), obecno czoganek na krawdziach iglic obu wie kocielnych, zdjtych podczas remontu kocioa w I po. XX wieku, zabudowa miasta, kominy, wiatraki). Obraz dokumentuje podobny moment historii ratusza jak rycina na il. 12. Nie przebudowana bowiem jest jeszcze wiea, ktra dodatkowo posiada ostrosupowy hem z kul i chorgiewk, nigdzie poza tymi omawianymi dwoma widokami nie udokumentowany.

Interesujc cech wspln obu przedstawie jest moment historyczny, w jakim z daleka ukazany jest ratusz. Ot wydaje si, e budynek prezentuje si i tu i tam w stanie przed neogotyck przebudow, bowiem wiea nie jest jeszcze wyposaona w widoczne z daleka atrybuty swojej obecnej formy, to jest wielkie krenelae, wystajcy gzyms, nadwieszony na kroksztynach, wielk, zachodni tarcz zegarow. Dodatkowo, wieyczka klatki schodowej wystajca ponad zasadnicz wie, zwieczona jest rozebran podczas przebudowy, ostrosupow iglic, z kul i chorgiewk na szczycie. Obecno tej iglicy wskazuje na to, e po rozbirce pnocnej wiey zdono jeszcze przeprowadzi prace upikszajce wie poudniow, za malarski pierwowzr kopii monografisty H. K. gdzie brak jest nowego zwieczenia wiey, powsta raczej bliej tej rozbirki, np. okoo lat trzydziestych XIX stulecia. Jednoczenie warto te zauway, e oba dziea musiay powsta w krtkim okresie pomidzy wybudowaniem w kociele farnym fasady podczas przebudowy w latach 1850-58, a przeprowadzeniem przebudowy ratusza w 1859 roku.

Koczc krtkie omwienie prezentowanego tu zbioru rde, dorzumy par sw o zagadnieniu wiarygodnoci ikonograficznych obiektw dokumentalnych sprzed epoki fotografii. S te ilustracje i obrazy artefaktami subiektywnymi, bdcymi kadorazowo odbiciem indywidualnego talentu autora, jego moliwoci percepcji i zakresu artystycznego przygotowania, ukierunkowanego dodatkowo przez konwencj stylistyczn obowizujc w danym okresie historycznym. W ocenie tych dzie naley te bra pod uwag okolicznoci ich powstania - czy s zamawiane w okrelonej intencji, np. gloryfikacyjnej, inwentaryzacyjnej - lub te impulsem do ich wytworzenia bya ch posiadania wizerunku fragmentu otaczajcej rzeczywistoci dla samej przyjemnoci patrzenia na obraz w domowym zaciszu. Najlepiej jest porwna rysunek czy obraz ze stanem rzeczywistym. W naszym wypadku jest to tylko czciowo moliwe, dlatego powinnimy porwnywa szczegy w tyche rnych przedstawieniach jednego obiektu. Suma powtrze mogaby da nam statystyczn wiedz co do wiernoci w oddaniu widokw miasta i jego budowli.

Ostronie powinnimy patrze na szczegy i ich proporcje w ratuszu z atlasu Brauna i Hogenberga, z uwagi na niewielk skal przedstawienia oraz dwukrotn kreacj w trakcie przygotowania ryciny (raz w terenie i raz w pracowni rytownika, na podstawie szkicw, by moe byy to rce dwch rnych artystw).

Wyrane cechy stylizacji i typizacji posiada weduta miasta na obrazie z I po. XVIII wieku. Obraz ten gloryfikujc przeszo ukazuje prawdopodobnie wiele nierzeczywistych szczegw, zwaszcza w budowlach. Trudnoci interpretacyjne stwarza wygld elementw ratusza, takich jak faliste szczyty dachw, nad- i przybudwek, pomimo rozpoznawalnoci samego dwuwieowego budynku, z mostem pomidzy wieami, ale ju bez odrbnie zaznaczonej w tym ujciu wieyczki klatki schodowej.

Rysunki Wernera to ju w tej klasie prawdziwa instytucja. Pomimo umownoci wynikajcej ze szkicowego charakteru tych prac (nie s to wybitne dziea sztuki), zawieraj one mas szczegw dajcych pewno, e oko ich autora zobaczyo je w naturze. Nie posiadaj one wszake tak doskonaego waloru dokumentu jak np. obrazy Canaletta, powstae za pomoc camera obscura, niemniej rwnie dziea Wernera pomagaj historykom w badaniach oraz architektom w odtwarzaniu wczeniejszego stanu wielu budowli i ich detali.

O dokumentalnych walorach obrazu monografisty H. K. ju mwilimy, wspomnijmy wobec tego o ostatnich dzieach, z widokami miasta z przebudowanym kocioem farnym. Zwrmy uwag na jeden wsplny szczeg w obu przedstawieniach. Jest nim iglicowy daszek na platformie wiey klatki schodowej. Skala rozbienoci w wygldach tego elementu powinna nam uwiadomi namacalnie przyczyn tak znacznych zrnicowa form w przedstawianiu tych samych tematw. Na obrazie olejnym daszek ten ma posta nawet do krpego obelisku, za na zjawiskowej grafice w albumie z widokami miast Brandenburgii, element ten daje si z trudem rozpozna pod postaci cienkiego, ledwie widocznego, bladego w perspektywie powietrznej szpikulca. Najistotniejsze w tym przykadzie jest dla nas to, e obaj autorzy odnotowali fakt istnienia iglicy, kady po swojemu ukazujc jej form.

Ilustracja 14

Ilustracja 14. Widok ratusza na pocztwce ostemplowanej w 1903 roku
Ilustracja 14. Widok ratusza na pocztwce ostemplowanej w 1903 roku, ze zbiorw Muzeum Regionalnego w wiebodzinie. Widzimy, jak bardzo rni si ta elewacja, zachowana do dzi, od elewacji ukazanych na il. 12 i 13. W elewacji poudniowej widoczny jest otwr wejciowy do poudniowej sieni budynku. Zwaszcza ogldajc powikszenie tego fragmentu odnosimy wraenie, e otwr zamknity jest ukiem ostrym, za ociea s rozczonkowane uskokami.

Zasygnalizowany problem krytycznej oceny rde dotyka, wbrew pozorom, rwnie dokumentw fotograficznych, z uwagi na stosowan dawniej praktyk retuszowania zdj (nie wspominajc o ich kolorowaniu), powszechn w fotografii portretowej, ale zdarzajc si rwnie w fotografii plenerowej. Pamitajc o tym powinnimy ostroniej zawierza niektrym przekazom fotograficznym, zwaszcza gdy chodzi o szczegy. Przykadem niech bd nierozstrzygnite ostatecznie wtpliwoci co do formy portalu ratusza prowadzcego do poudniowej sieni, ktry na jednych zdjciach zamknity jest kiem odcinkowym, na drugich za ma zamknicie ostrouczne, z wyranymi uskokami na ocieach (il. 15, 16, 17). Naley te zwrci uwag na to, e analizujc obecnie zdjcia powikszone w komputerze, czsto obserwujemy zjawisko cyfrowego generowania nowych szczegw z uziarnienia faktury materiau wiatoczuego, a nie z rzeczywistych detali zarejestrowanego obrazu.

Ilustracja 15. Fragment il. 14, w powikszeniu
Ilustracja 15. Fragment il. 14, w powikszeniu. Wyranie widoczne ostre zamknicie otworu wejciowego u gry oraz pionowe rytmy bdce moe uskokami ociea wschodniego, z paskim cokoem u dou. Rozwaania dotyczce formy otworu wejciowego wi si z kwesti bada zastosowanych w budowli historycznych rozwiza architektonicznych. Nie wyjanione jest zagadnienie pierwotnej formy wntrza poudniowej sieni poudniowego traktu: jakie byy rzeczywiste cigi komunikacyjne w sieni, jak wyglday pierwotne sklepienia i jak form mia otwr wejciowy, wymurowany razem z pniejszym od rodkowego i pnocnego, poudniowym traktem ratusza, zasonity wspartym na supach daszkiem nad schodami, na wczeniejszych rysunkach Wernera.


Ilustracja 16. Fragment pocztwki z pocz. XX stulecia
Ilustracja 16. Fragment pocztwki z pocz. XX stulecia, z widokiem poudniowej elewacji ratusza. Zdjcie to prawdopodobnie dokumentuje istnienie lampy nad wejciem, ktrej ciemny ksztat nakadajc si w tym ujciu na otwr wejcia sugeruje, e wejcie zamknite jest wyej ni w rzeczywistoci.

Ilustracja 17. Fragment pocztwki z pocz. XX stulecia
Ilustracja 17. Fragment pocztwki sygnowanej przez wydawnictwo Louis Raetzer w Magdeburgu, z inskrypcj „Gruss aus Schwiebus". Spord czterech motyww z miasta, przedstawionych na pocztwce w formie graficznych, kolorowanych rysunkw, jednym z nich jest widok ratusza od poudniowego zachodu. Wyranie widoczna jest ciana poudniowa i otwr wejciowy nakryty spaszczonym ukiem odcinkowym, wygldajcy podobnie do znajdujcego si we wschodniej elewacji wejcia do ratuszowej apteki, utrwalonego na innej archiwalnej fotografii. Zwraca jednak uwag na rysunku brak pilastrw na elewacji ratusza, stawiajcy pod znakiem zapytania wiarygodno tego rda. Nie wiadomo ostatecznie, czy ksztat wejcia w krtkim czasie pomidzy wykonaniem poszczeglnych zdj czy rysunkw, ulega przemianom, czy moe ksztat ostroukowego zamknicia portalu z uskokami w ocieach jest efektem fantazji fotografa, zbyt twrczo retuszujcego zdjcie.

Po prezentacji trudnoci interpretacyjnych, zakoczmy optymistycznie: dobrze si stao, e Muzeum Regionalne zgromadzio tak liczne widoki wiebodziskiego ratusza, bowiem s one i bd zawsze inspiracj dla badaczy i mionikw przeszoci tego miasta.

Opracowanie: Ryszard ankowski

[1] Danuta i Ryszard ankowscy, Dokumentacja wstpnych bada sondaowych nawarstwie na cianach i sklepieniach pomieszcze parterowych poudniowego traktu w ratuszu w wiebodzinie, wiebodzin, czerwiec-lipiec 2010 r.
[2] Pomieszczenie to nie ma jak si zdaje wasnej nazwy. Na potrzeby dokumentacji ubiegorocznych bada i prac konserwatorskich, nadalimy jej nazw Wielka Sala z uwagi na rozmiary. W dokumentach tegorocznych prac sala ta nosi nazw Sali Gotyckiej. Jest to cigle ta sama ratuszowa izba.
[3] Bogusaw Czechowicz, Visus silesiae. Treci i funkcje ideowe kartografii lska XVI-XVIII wieku, Wrocaw 2008, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocawskiego, s. 67-69. Dzikuj Panu dr Markowi Nowackiemu, dyrektorowi Muzeum Regionalnego w wiebodzinie, za zwrcenie uwagi na badania Czechowicza i udostpnienie tekstu jego opracowania.
[4] Bogusaw Czechowicz, op. cit., s. 69.
[5] Tak zapamitaem t lokalizacj sprzed lat.
[6] Jerzy Piotr Majchrzak, Suibusium Felix..... Epizody z 700 lat dziejw wiebodzina i okolic, wiebodzin 2001, s. 72-73.
[7] Za pomoc w tumaczeniu tekstu i w jego interpretacji dzikuj serdecznie mgr Karolowi Baszczykowi ze Szprotawy, prof. Magorzacie Klentak-Zabockiej z Uniwersytetu Mikoaja Kopernika w Toruniu oraz dr Dariuszowi Kaczorowi z Uniwersytetu Gdaskiego.
[8] F. B. Werner, Topographia Seu Compendium Silesiae, t. V, Biblioteka Uniwersytecka we Wrocawiu.




adres tego artykuu: www.schwiebus.pl/articles.php?id=243