www.schwiebus.pl

:: Baron Jobst Hilmar von Knigge - 穎軟ierz i bibliofil
Artyku dodany przez: schwiebu (2005-12-02 13:01:29)



Baron Jobst Hilmar von Knigge - 穎軟ierz i bibliofil




安iebodzi雟ka Gazeta Powiatowa
Wydanie Nr 11 [167] 2005

W鈔鏚 wielu znanych i wybitnych postaci, kt鏎ych los zwi您a z obszarem 鈍iebodzi雟kim, znajduje si cesarski wojskowy - Jobst Hilmar von Knigge, dysponent tutejszych d鏏r zamkowych w 2 po這wie XVII wieku. Cho nie pochodzi ze 安iebodzina, odegra tu istotn rol; wyr騜nia豉 go dodatkowo, rzadka w 闚czesnych czasach, wielka pasja bibliofilska.


Herb baron闚 von Knigge

J. H. v. Knigge urodzi si w starej, dolnosakso雟kiej rodzinie szlacheckiej. Jego przodek, rycerz Ekbertus Knigge zosta wymieniony w dokumentach dotycz帷ych Hanoweru ju w 1241 roku. W XIII wieku rodzina posiada豉 maj徠ki w ok. Minden i Lneburga, nast瘼nie w ok. Bremy, a po ich sprzeda篡 w roku 1489 przenios豉 si w ok. Braunschweigu. Kolejne pokolenia rodu, to g堯wnie wojskowi, w s逝瘺ie r騜nych pan闚 i w豉dc闚. 皋軟ierzem by r闚nie Jobst Hilmar. W pocz徠kach wojny 30-letniej s逝篡 w oddzia豉ch dowodzonych przez Alberta von Wallensteina; walczy tak瞠 w Niderlandach. Nast瘼nie wyst瘼uje on w roku 1661 jako pu趾ownik jazdy w zmaganiach z Turkami na W璕rzech. W s逝瘺ie cesarskiej awansowa do stopnia marsza趾a polnego i okre郵any by wznio郵e jako Magnus ille Chiliarcha Exercitus Caesarei. W dow鏚 uznania dla jego zas逝g cesarz Leopold I nada w roku 1665 w Wiedniu jemu i jego bratu Friedrichowi Ulrichowi dziedziczny tytu barona (Freiherr); potwierdzony on zosta r闚nie w Saksonii pi耩 lat p騧niej. Od roku 1669 a do swojej 鄉ierci baron v. Knigge pe軟i funkcj komendanta twierdzy g這gowskiej. Jako gorliwy katolik by tu w sta造m konflikcie z magistratem i miejscowym, protestanckim mieszcza雟twem. Zas逝篡 sobie jednak na powszechne uznanie, gdy podczas po瘸ru w roku 1678 ocali cz窷 miasta, nakazuj帷 zerwanie drewnianego dachu ze swojego domu oraz kilku s御iednich budynk闚. Oko這 roku 1680 naby on podg這gowsk Kotl oraz pod鈍iebodzi雟kie Prze豉zy. Pobyt w Wielkim G這gowie przybli篡 go r闚nie do 安iebodzina.

Do miasta baron przyby po raz pierwszy 27 lipca 1674 roku na wizj lokaln maj徠ku zastawnego, z kt鏎ego rezygnowa w闚czas starosta Kaspar Siegismund von Knobefsdorff. Prawdopodobnie dzi瘯i wysokiej protekcji przej掖 on wtedy te cesarskie dobra i urz康 starosty za znaczn sum 14 ty. talar闚. Wiemy, 瞠 v. Knigge wielokrotnie przebywa p騧niej na zamku 鈍iebodzi雟kim i ufundowa w nim w roku 1677 kaplic 鈍. Agaty. Wyposa篡 j w pi瘯ny, 豉ci雟ki msza, kupiony za 12 talar闚 u ksi璕arza z Sulechowa. Z r彗 nieznanego nam bli瞠j mieszczanina 鈍iebodzi雟kiego otrzyma natomiast ksi捫k, kt鏎a go zainspirowa豉 do poszukiwa nad przesz這軼i w豉snej rodziny. Istniej przypuszczenia, 瞠 w 安iebodzinie tak瞠 zmar i zosta pochowany 8 kwietnia 1683 roku.

Jobst Hilmar v. Knigge o瞠ni si z hrabin Ann Theres v. Nostitz i mia z ni przynajmniej dwoje znanych na terytorium 鈍iebodzi雟kim potomk闚: syna Franza Jobsta i c鏎k Philippin. Baron Franz Jobst by tak瞠 wojskowym, podpu趾ownikiem i po 鄉ierci ojca przej掖 dobra 鈍iebodzi雟kie. W roku 1687, w okresie administracji brandenburskiej nad enklaw 安iebodzina, utraci jednak zastaw zamkowy i przeni鏀 si do swojego maj徠ku w Prze豉zach. Tu, podkre郵aj帷 jako patron sw鎩 katolicyzm, nie dopuszcza do przej璚ia miejscowego ko軼io豉 przez protestant闚. W roku 1695, gdy ponownie obszar 鈍iebodzi雟ki wr鏂i pod zwierzchnictwo Habsburg闚, v. Knigge uzyska przynajmniej zwrot nale積ych mu pieni璠zy za utracony zastaw. Kr鏒ko potem zmar bezpotomnie (1696) i zosta pochowany w klasztorze w Parady簑. Jego siostra tymczasem, wychodz帷 za m捫 za przedstawiciela rodziny v. Haugwitz, zosta豉 odnotowana w roku 1681 jako w豉軼icielka maj徠ku Chociule oraz d鏏r B這nie, Niesulice i Kalinowe. Po wyga郾i璚iu 鈍iebodzi雟kiej linii rodu v. Knigge ca陰 spu軼izn po niej, tak瞠 zamek w 安iebodzinie, otrzyma w roku 1699 klasztor cysterek z Trzebnicy.

Powr鵵my ponownie do barona Jobsta Hilmara v. Knigge, aby przypomnie jego wyj徠kowe zainteresowania w gromadzeniu cennych ksi捫ek. Pocz徠ki pasji bibliofilskiej v. Knigge nale篡 datowa na okres przed jego przybyciem do G這gowa, bowiem w katalogu jego kolekcji znajduje si apologia domu Habsburg闚 jeszcze z roku 1668. Sam katalog to wielki wolumen in folio, obejmuj帷y 767 pozycji ksi璕ozbioru, w鈔鏚 kt鏎ych znajdowa這 si 307 folia堯w (drukowanych i r瘯opi鄉iennych), 229 ksi捫ek oraz 231 innych druk闚. W豉軼iciel nazwa go "bibliotek 穎軟iersk" (Soldatenbibliothek), u篡waj帷 czasem innych okre郵e: "teutsche Bibliothek", "katholische Bibliothek", "Wirtschaftsbibliothek" oraz "Hausbibliothek". Licznie reprezentowane by造 w kolekcji dzie豉 z zakresu teologii oraz zbiory pie郾i religijnych. By造 to g堯wnie pozycje w j瞛yku 豉ci雟kim, kt鏎ego v. Knigge jednak nie zna. Komendant, mimo 瞠 by gorliwym wyznawc katolicyzmu, gromadzi r闚nie dzie豉 protestanckie, posiada np. 酥iewnik kalwi雟ki z roku 1647 oraz rozpraw o luteranizmie J. J. Becka z roku 1658. W zbiorze znajdowa豉 si tak瞠 pewna liczba ksi捫ek o tre軼i anty篡dowskiej.

Najcenniejsz cz窷ci ksi璕ozbioru by造 jednak inkunabu造 i postinkunabula, licz帷e 139 dzie zawartych w 96 tomach. Znalaz豉 si w tym zbiorze s造nna "Kronika 鈍iata" Hartmanna Schedla z roku 1493, zawieraj帷a 1809 drzeworyt闚 wykonanych m.in. przez Michaela Wolgemutha, nauczyciela A. Drera. Inna pozycja - zbi鏎 modlitw 鈍. Fridolina z roku 1491 - obejmowa豉 91 kolorowych drzeworyt闚 tego autora. W鈔鏚 inkunabu堯w zas逝giwa tak瞠 na uwag Fasciculus temporum Wernera Rolewincka z roku 1481. Z nowszych ksi捫ek do najcenniejszych nale瘸這 dzie這 z zakresu teorii sztuki samego Drera (1528) oraz znany powszechnie atlas Theatrum orbis terrarum Abrahama Orteliusa z roku 1592. Kolekcja v. Knigge zawiera豉 tak瞠 niezwykle cenne, pierwsze opracowanie historii sztuki niemieckiej Joachima v. Sandrat z lat 1675-79.

Interesuj帷e by造 w豉snor璚zne uwagi i dopiski w豉軼iciela na poszczeg鏊nych egzemplarzach jego zbioru. Na jednym z inkunabu堯w napisa, 瞠 chocia ksi捫ka kosztowa豉 go drogo, naby j, gdy jest mi這郾ikiem starych rzeczy. Na innej grozi utrat wzroku i parali瞠m osobie, kt鏎a o鄉ieli豉by si j ukra嗆. Na pozycjach protestanckich czyni uwagi w rodzaju: "Mocno kacerska, swawolna lutera雟ka ksi捫ka". Zabawnie wygl康a uzasadnienie zakupu innego druku: "nie po瞠ra ani owsa, ani siana i nie wypija mi te ani piwa, ani wina".

Spos鏏 gromadzenia kolekcji przez v. Knigge zas逝guje r闚nie na uwag. Tylko niewielka jej cz窷 przesz豉 w posiadanie barona przez kupno, zamawia np. ksi捫ki u ksi璕arzy w O這mu鎍u lub je sam osobi軼ie kupowa podczas podr騜y do Lipska czy Wiednia. Najcz窷ciej jednak nabywa on druki okazyjnie. Na przyk豉d pewn ilo嗆 dzie teologicznych odkupi od spadkobierc闚 pani v. Loss z G喚bocic ko這 G這gowa, a niemal za bezcen naby 54 ksi捫ki od pewnego wroc豉wskiego cukiernika. W wielu przypadkach otrzymywa cenne dary od swoich krewnych i przyjaci馧, 郵御kich intelektualist闚, duchowie雟twa katolickiego i miejscowych pastor闚, a czasem nawet podkomendnych. Niekiedy ch耩 posiadania by豉 tak wielka, 瞠 przyw豉szcza on sobie cudze ksi捫ki.

Po 鄉ierci barona v. Knigge jego ksi璕ozbi鏎 trafi w r璚e g這gowskich jezuit闚, a nast瘼nie, po kasacie zakonu, sta si fragmentem biblioteki nauczycielskiej katolickiego gimnazjum w G這gowie. Tu przepad bezpowrotnie podczas walk o miasto w roku 1945. "Soldatenbibliothek" J. H. v. Knigge by najwi瘯szym ksi璕ozbiorem prywatnym XVII-wiecznego G這gowa i jednym z najcenniejszych na ca造m 闚czesnym 奸御ku. By wyj徠kowy r闚nie dlatego, 瞠 t warto軼iow merytorycznie i bibliofilsko kolekcj zgromadzi zawodowy 穎軟ierz, zara穎ny mi這軼i do ksi捫ek,

Marek Nowacki
Podstaw tego tekstu w znacznym stopniu stanowi praca Lucyny Bia造 z roku 1995.



adres tego artyku逝: www.schwiebus.pl/articles.php?id=127